Nasz blog

Jeszcze nigdy media nie były tak blisko najmłodszych. Smartfony, tablety i telewizory stały się częścią codzienności już od pierwszych miesięcy życia. Wielu rodziców ma nadzieję, że edukacyjne aplikacje czy bajki wspierają rozwój dziecka. Inni obawiają się, że nadmiar ekranów szkodzi.  Co na ten temat mówi nauka?

W najnowszym stanowisku Amerykańskiej Akademii Pediatrii (AAP) – Media and Young Minds (Pediatrics, 2016; reaffirmed 2022) – eksperci zebrali wyniki kilkudziesięciu badań naukowych i sformułowali konkretne zalecenia dla rodziców i specjalistów.

To obecnie najbardziej rzetelne i uznane wytyczne dotyczące kontaktu dzieci z mediami w wieku od 0 do 5 lat.

Niemowlęta i maluchy — ekran nie zastąpi człowieka

Pierwsze dwa lata życia to czas niezwykle intensywnego rozwoju mózgu, relacji i emocji.
Jak podkreśla AAP, dziecko uczy się poprzez interakcję z drugim człowiekiem, a nie z ekranem. Patrzenie w oczy, wspólna zabawa, rozmowa i dotyk kształtują mózg i rozwój emocjonalny w sposób, którego żaden film ani aplikacja nie zastąpi.

Uspokajanie przez ekrany nie uczy regulacji emocji a „oszukuje dziecko”. Dziecko wyraża swoje niezadowolenie np. płacząc rodzic, który impulsywnie podaje telefon „mówi” dziecku; „nie czuj, nie płacz – oglądaj”. Jeżeli rodzic się zatrzyma to przyzna ze wyrażanie emocji w tym niezadowolenia to ważna część ekspresji dziecka. Nie spotkałam rodzica, który bezkrytycznie mówiłby że dziecko ma być tylko zadowolone. Jednak w pędzie dnia codziennego rodzice wolą aby dzieci były zadowolone i wyciszone – pułapka. Dzieci uczą się swoich emocji, uczą się czego nie chcą, co im się podoba. Jeżeli dziecko zaczyna płakać, marudzić warto poddać to refleksji. Co moje dziecko komunikuje? Czy może mi komunikować wszytko czy tylko to co ja uznam za przyjemne?

Badania (m.in. Anderson & Pempek, 2005; Barr, 2013; DeLoache i in., 2010) pokazują, że niemowlęta nie potrafią przenieść wiedzy z ekranu do świata rzeczywistego – ich pamięć i zdolność symbolicznego myślenia są jeszcze zbyt ograniczone.
Jedynym pozytywnym wyjątkiem są rozmowy wideo (np. przez Skype czy FaceTime), które – przy wsparciu rodzica – mogą pomóc w podtrzymywaniu relacji z bliskimi (Roseberry, Hirsh-Pasek & Golinkoff, 2014).

AAP zaleca unikanie ekranów do 18–24 miesiąca życia, z wyjątkiem rozmów wideo, i zawsze z obecnością rodzica.

Przedszkolaki – edukacja czy rozrywka?

Dzieci w wieku 3–5 lat mogą korzystać z dobrze zaprojektowanych treści edukacyjnych, np. programów takich jak Ulica Sezamkowa, które w badaniach poprawiały rozwój językowy i społeczny (Anderson i in., 2001; Christakis i in., 2013).

Niestety, większość aplikacji dostępnych w sklepach internetowych nie ma potwierdzonej skuteczności edukacyjnej. Analizy pokazują, że wiele z nich uczy głównie mechanicznego zapamiętywania, a nie myślenia, współpracy czy samoregulacji (Hirsh-Pasek i in., 2015).

Z badań wynika też, że najważniejsze umiejętności przedszkolaka — koncentracja, kontrola impulsów, twórcze myślenie — rozwijają się głównie w zabawie i kontakcie z drugim człowiekiem, a nie przed ekranem (Shaheen, 2014; Blair i in., 2011).

Nadmiar ekranów – realne konsekwencje

AAP wskazuje trzy główne obszary ryzyka:

• Sen: nawet niewielka ekspozycja na ekrany wieczorem skraca sen, a światło niebieskie z ekranów hamuje wydzielanie melatoniny (Vijakkhana i in., 2015).
• Otyłość: dzieci oglądające więcej bajek częściej jedzą przed telewizorem i mają wyższy wskaźnik BMI (Cespedes i in., 2014; Wen i in., 2014).
• Rozwój: zbyt długi kontakt z mediami może wiązać się z opóźnieniami w rozwoju języka i funkcji wykonawczych (Zimmerman, Christakis & Meltzoff, 2007; Nathanson i in., 2014).

Szczególnie niekorzystne są treści przemocowe i chaotyczne. W jednym z badań zamiana programów agresywnych na edukacyjne przyniosła poprawę zachowania dzieci, zwłaszcza chłopców z rodzin o niższych dochodach (Christakis i in., 2013).

Co rekomendują specjaliści?

AAP zaleca:

• dla dzieci poniżej 18–24 miesiąca życia – brak ekranów, poza rozmowami wideo;
• dla dzieci 2–5 lat – maksymalnie 1 godzina dziennie wysokiej jakości treści, z rodzicem obok;
• bez ekranów przy posiłkach i na godzinę przed snem;
• wspólne oglądanie, rozmowa i tłumaczenie tego, co dziecko widzi;
• brak ekranów w sypialni i w czasie zabawy rodzinnej;
• nie używać mediów do uspokajania – lepiej uczyć dziecko innych sposobów regulowania emocji.

Wnioski dla specjalistów i rodziców

Media są dziś częścią życia, ale nie zastąpią relacji, ruchu ani emocjonalnej obecności dorosłych. Dziecko rozwija się poprzez kontakt, dotyk, zabawę i bliskość — ekran może jedynie towarzyszyć, nigdy zastępować. Jak podkreślają autorzy AAP (Radesky & Christakis, 2016), rolą dorosłych jest towarzyszyć dziecku w świecie technologii, stawiając jasne granice i ucząc mądrego korzystania z mediów.

Źródło główne:

• Radesky, J., & Christakis, D. (2016). Media and Young Minds. Pediatrics, 138(5): e20162591. American Academy of Pediatrics. (Reaffirmed 2022).

Wybrane badania cytowane przez AAP:

• Anderson & Pempek, 2005; Barr, 2013; Roseberry i in., 2014; Hirsh-Pasek i in., 2015; Christakis i in., 2013; Cespedes i in., 2014; Zimmerman i in., 2007.