Nasz blog

Rozwód – jak wspierać dziecko w sytuacji rozstania rodziców?

Rodzina jest dla dziecka pierwszym i najważniejszym środowiskiem rozwoju. To właśnie w domu dziecko uczy się relacji, buduje obraz siebie i świata oraz zdobywa poczucie bezpieczeństwa. Kiedy dom jest miejscem pełnym miłości, szacunku i akceptacji, dziecko może rozwijać swój potencjał, budować pewność siebie i rozwijać „skrzydła”.

To, czego dziecko doświadcza w relacjach z najbliższymi, staje się fundamentem jego przyszłego funkcjonowania. Dziecięce doświadczenia są jak cegiełki budujące dom – z nich powstają przekonania o sobie, innych ludziach i świecie. Dziecko, które doświadcza miłości i szacunku, otrzymuje informację: „jestem ważny”, „zasługuję na miłość”, „mogę ufać ludziom”. Dziecko, które stale słyszy krytykę, doświadcza napięcia lub odrzucenia, zaczyna budować przekonanie, że jest niewystarczające lub niezasługujące na akceptację.

Rozwód jest wydarzeniem trudnym dla wszystkich członków rodziny. Dla wielu dzieci staje się doświadczeniem kryzysowym, a czasem nawet traumatycznym. W rodzinie, w której pojawia się konflikt, napięcie i chaos emocjonalny, dziecko często traci poczucie bezpieczeństwa. Nawet jeśli nie jest świadkiem otwartych kłótni, bardzo dobrze wyczuwa atmosferę między rodzicami. Dzieci „czytają emocje” dorosłych znacznie bardziej, niż wielu rodzicom się wydaje.

Czasem rodzice pochłonięci są własnym bólem, żalem, złością czy walką między sobą i przestają dostrzegać, co dzieje się z dzieckiem. W gabinetach często spotykamy rodziców, którzy mówią: „przyszłam po pomoc dla dziecka”, a przez większą część spotkania opowiadają o tym, jak bardzo zawinił drugi rodzic. W tym wszystkim trudno zobaczyć samo dziecko i jego emocje.

Dlatego warto zadać sobie pytanie:
„Czego potrzebuje moje dziecko?”
oraz:
„Jak moje dziecko może przeżywać tę sytuację?”

To bardzo ważna perspektywa. Dziecko nie potrzebuje wygrania wojny między rodzicami. Potrzebuje dorosłych, którzy mimo trudnych emocji będą potrafili zauważyć jego lęk, smutek i zagubienie.

To, jak rodzice radzą sobie z sytuacją rozwodu, wpływa również na zdolność dziecka do poradzenia sobie z kryzysem. Rodzic, który zadba o własne emocje i otrzyma wsparcie, będzie miał większą możliwość zauważenia emocji swojego dziecka. Dlatego tak ważne jest, aby w razie potrzeby samemu korzystać z pomocy bliskich lub specjalisty.
Najczęstsze reakcje dzieci na rozstanie rodziców

Dzieci reagują na rozwód rodziców na wiele różnych sposobów. Reakcje zależą od wieku dziecka, jego temperamentu, wcześniejszych doświadczeń oraz sposobu, w jaki rodzice przechodzą przez proces rozstania.
Najczęściej obserwujemy:

• niepokój i lęk – dziecko czuje, że „traci grunt pod nogami”, zmienia się świat, który znało, 
• poczucie zagrożenia i niepewności, 
• smutek, płaczliwość i wycofanie, 
• złość wobec rodziców, rówieśników lub samego siebie, 
• poczucie winy – dzieci często myślą, że to przez nie rodzice się rozstali, 
• trudności w nauce i koncentracji, 
• impulsywność lub zachowania agresywne, 
• wycofanie z relacji społecznych, 
• trudność w zaufaniu dorosłym. 

Bardzo często dzieci czują przymus opowiedzenia się po jednej ze stron konfliktu. Nawet jeśli rodzice nie robią tego świadomie, dziecko może mieć poczucie, że powinno „wybrać” mamę albo tatę. Z psychologicznego punktu widzenia jest to jedna z najtrudniejszych emocjonalnie sytuacji dla dziecka.

Reakcje dzieci w zależności od wieku

Dzieci do 3. roku życia
To okres budowania bezpiecznego przywiązania. Małe dzieci bardzo silnie reagują na emocje opiekunów. Choć nie rozumieją jeszcze sytuacji rozwodu, odczuwają napięcie, zmianę atmosfery i emocjonalną dostępność rodziców. Mogą pojawić się trudności ze snem, większa płaczliwość, problemy z regulacją emocji czy zwiększona potrzeba bliskości.
Dzieci od 3 do 6 lat
W tym wieku bardzo silny jest lęk przed porzuceniem. Dziecko może wierzyć, że rozstanie rodziców wydarzyło się z jego winy. Pojawia się myślenie: „gdybym był grzeczniejszy, mama i tata by się nie rozstali”. Dziecko może stać się bardziej lękliwe, nerwowe, nieufne lub nadmiernie przywiązane do jednego z rodziców (związązane z obawą że on też odejdzie). Często obserwujemy również regres rozwojowy, np. powrót do wcześniejszych zachowań, takich jak moczenie nocne, potrzeba spania z rodzicem czy trudności z samodzielnością.
Dzieci od 6 do 9 lat
W tym okresie dziecko coraz lepiej rozumie sytuację rodzinną, dlatego lęk i smutek bywają bardzo nasilone. Dziecko może tęsknić za rodzicem, czuć się odrzucone lub „gorsze” od rówieśników. Obserwujemy czasem próby „ratowania rodziny” i fantazjować o ponownym zejściu się rodziców. Zdarza się, że dziecko nieświadomie próbuje „połączyć” rodziców poprzez własne problemy lub chorobę.
Dzieci od 9 do 12 lat
W tym wieku często pojawia się złość. Dziecko może łamać zasady, mieć trudności szkolne, manipulować opiekunami lub silnie buntować się wobec sytuacji rodzinnej. Warto pamiętać, że złość sama w sobie nie jest czymś złym. Może być naturalną reakcją na utratę dotychczasowego świata. Dziecko ma prawo złościć się na rodziców, że „zepsuli” jego poczucie bezpieczeństwa.
Kiedy emocje nie mogą zostać wyrażone, czasem pojawiają się objawy somatyczne – bóle brzucha, głowy czy inne trudności zdrowotne. Brak poczucia oparcia może prowadzić do szukania akceptacji i bezpieczeństwa poza rodziną, czasem w środowiskach, które nie będą dla dziecka bezpieczne.
Okres dojrzewania
Nastolatek coraz lepiej rozumie sytuację rodzinną i jej konsekwencje. Może przeżywać silny konflikt lojalności wobec rodziców, a jednocześnie złość na nich.
To szczególnie trudny okres, ponieważ młody człowiek mierzy się również z własnymi problemami rozwojowymi. Często widzimy nastolatków, którzy zamiast przeżywać własną młodość, zaczynają emocjonalnie opiekować się rodzicami. Widząc cierpienie mamy lub napięcie ojca, mogą czuć, że muszą „dać sobie radę sami” i jeszcze wspierać dorosłych.
Warto pamiętać, że za stan emocjonalny rodzica odpowiada dorosły – dziecko nie powinno pełnić roli powiernika, terapeuty czy opiekuna emocjonalnego.
 

Co mogą zrobić rodzice, aby pomóc dziecku?
 

1. Zadbaj najpierw o własne emocje. Rodzic w kryzysie często sam potrzebuje wsparcia. Korzystanie z pomocy psychologa, terapeuty, rodziny czy przyjaciół nie jest oznaką słabości, ale odpowiedzialności.
2. Pamiętaj, że rozwód kończy małżeństwo, a nie rodzicielstwo. Koniec związku nie oznacza końca macierzyństwa i ojcostwa. Dziecko nadal potrzebuje obojga rodziców.
3. Nie wciągaj dziecka w konflikt. Atak na drugiego rodzica jest zawsze atakiem na dziecko. Dziecko „budują” relacje z mamą i tatą, dlatego słysząc ciągłą krytykę jednego z rodziców, często doświadcza ogromnego wewnętrznego konfliktu.
Rozwód jest sytuacją kryzysową i bardzo łatwo wtedy o „czarno-białe” widzenie świata. Naturalną reakcją psychiki jest szukanie winnego. Warto jednak pamiętać, że budowanie relacji i jej rozpad zawsze są historią dwóch osób.
Jeżeli emocji jest zbyt dużo, warto skorzystać z pomocy specjalisty. Dbając o siebie, dbasz również o swoje dziecko.
4. Rozmawiaj z dzieckiem. Dziecko potrzebuje prawdy dostosowanej do swojego wieku. Proste, spokojne i szczere komunikaty budują poczucie bezpieczeństwa. Jeżeli czegoś jeszcze nie wiecie, można powiedzieć: „Jeszcze tego nie wiemy, ale zajmą się tym dorośli i damy Ci znać”. To daje dziecku ważny komunikat:„Nie musisz brać odpowiedzialności za tę sytuację”.
5. Pozwól dziecku przeżywać emocje. Dziecko ma prawo do smutku, złości, tęsknoty i lęku. Nie trzeba natychmiast „naprawiać” tych emocji. Czasem największym wsparciem jest spokojna obecność i gotowość do wysłuchania.
6. Przygotowuj dziecko na zmiany. Rozmawiajcie o tym; co się zmieni, gdzie dziecko będzie mieszkało, kiedy będzie widywać drugiego rodzica, jak będzie wyglądała codzienność. Wiedza uspokaja i zmniejsza lęk.
7. Nie odbieraj drugiemu rodzicowi prawa do bycia ważnym. Dziecko potrzebuje mieć możliwość kochania obojga rodziców bez poczucia winy.

Rozmowa z dzieckiem o rozwodzie
Wielu rodziców chce „uchronić” dziecko przed cierpieniem, dlatego unika rozmów o rozwodzie. W praktyce często prowadzi to do jeszcze większe go lęku i samotności dziecka. Dziecko czuje, że w domu dzieje się coś trudnego. Kiedy nie dostaje wyjaśnień, zaczyna samo tworzyć własne interpretacje – często dużo bardziej obciążające niż rzeczywistość.

Dlatego tak ważna jest szczera rozmowa dostosowana do wieku dziecka. Warto powiedzieć; co się dzieje, co się zmieni, co pozostanie takie samo, że dziecko nie ponosi winy za rozstanie rodziców, że nadal jest kochane przez oboje rodziców. 

Dziecko powinno mieć również możliwość zadawania pytań i wyrażania emocji.

Cennym wsparciem mogą być także bajki terapeutyczne dotyczące rozwodu. Dzięki identyfikacji z bohaterem dziecko może poczuć się mniej samotne i lepiej zrozumieć własne emocje.
Rozwód rodziców jest dla dziecka doświadczeniem trudnym i często bolesnym. Nie musi jednak prowadzić do trwałych konsekwencji psychicznych. Największym czynnikiem chroniącym dziecko nie jest brak rozwodu, ale sposób, w jaki dorośli przechodzą przez ten proces.
Dziecko nie potrzebuje idealnych rodziców. Potrzebuje dorosłych, którzy mimo własnego bólu będą potrafili zauważyć jego emocje, zapewnić poczucie bezpieczeństwa i nie uczynią go uczestnikiem swojego konfliktu.

Autorzy:

Kinga Paliś - psycholog, psychoterapeuta
Weronika Potaczek - psycholog, psychoterapeuta

Bibliografia:
Lewicka-Zelent A., Huczuk S. (2016). Wsparcie dziecka w sytuacji rozwodu rodziców. Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie, 457–474.
Wolska-Długosz M. (2013). Funkcjonowanie dziecka z rodziny rozbitej wskutek rozwodu. W: Sociální pedagogika v kontextu životních etap člověka (s. 681–699).
Kuźniewska Z. (2019). Wpływ rozwodu rodziców na psychikę dziecka. Cywilizacja i Polityka, 109–123.